मनाची मुक्तता : भीतीचा स्पर्श नसलेल्या समाजाची वाटतळटीपा : जिथं मनाला भीती शिवत नाही.

मनाची मुक्तता : भीतीचा स्पर्श नसलेल्या समाजाची वाटतळटीपा : जिथं मनाला भीती शिवत नाही.

|२५ डिसेंबर २०२४

रवींद्रनाथ टागोरांच्या कलमातून उमटलेल्या या ओळींनी, जणू कवितेच्या आकाशातून, आपल्या हृदयात एक अनंत मुक्ततेचा प्रकाश टाकला आहे. "Where the mind is without fear and the head is held high" – ही ओळ, गीतांजलीतील ३५ व्या कवितेची सुरुवात, केवळ इंग्रजीतच नव्हे, तर बंगालीतील मूळ रूपातही ("Chitto Jetho Bhoye Shohosh") आपल्या आत्म्याला झस्के. रवींद्रनाथांनी स्वतः या कवितेचे इंग्रजीकरण केले, म्हणूनच ती जगभर पोहोचली. पण ही कविता फक्त शब्दांची साखळी नाही; ती एका आदर्श समाजाची ध्यास आहे – जिथे मनाला भीती शिवत नाही, जिथे ज्ञान मुक्तपणे वाहते, जिथे संकुचित दुभंगांचा स्पर्श नसतो. हा समाज आपल्याला आयतं मिळणार नाही, हे रवींद्रनाथांना माहीत होते. त्यासाठी आधी आपल्या मनात मोकळेपणा हवा. आणि तो मोकळेपणा कसा येतो? तो कसा शोधावा? याचे उत्तर टागोरांच्या 'गोरा' या उपन्यासात दडलेले आहे. हा लेख, या दोन साहित्यिक रत्नांभोवती फिरत, मनाच्या मुक्ततेच्या वाटचालीनुसार एक चिंतन करतो.

कवितेचा प्रकाश : भीतीचा पडदा फाडण्याची प्रार्थना

रवींद्रनाथांच्या कवितेत 'भीती' हा शब्द केवळ भयाचे रूप नाही; तो एका बंदिस्त मनाची ओळख आहे. "Where the mind is without fear" – जिथं मन भीतीने थरथरत नाही, जिथं डोके उंच धरून चालतं. ही ओळ ब्रिटिश राजवटीच्या दडपशाहीत, धार्मिक संकुचिततेच्या जाळ्यात अडकलेल्या भारतीय समाजाला एका स्वप्नाची आमंत्रण आहे. कविता पुढे सांगते : "Where knowledge is free... Where the world has not been broken up into fragments by narrow domestic walls." मुक्त ज्ञान, आणि संकुचित घरगुती भिंतींनी तुकडे-तुकडे न झालेला जग. हा एक केवळ राजकीय स्वातंत्र्याचा नाही, तर आंतरिक स्वातंत्र्याचा आग्रह आहे.

आज, २०२५ च्या या काळातही, ही कविता तितकीच तीव्र वाटते. सोशल मीडियाच्या भिंतींनी, राजकीय ध्रुवीकरणाने, आणि सांस्कृतिक संकुचिततेच्या जाळ्यात आपला समाज अजूनही तुकडे-तुकडे होत आहे. रवींद्रनाथांची ही प्रार्थना – "Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake" – केवळ देशासाठी नाही, तर प्रत्येक व्यक्तीच्या मनासाठी आहे. पण हे जागरण कसं होणार? आयतं नाही मिळणार, हे खरं. समाजाची मुक्तता मनाच्या मुक्ततेशिवाय शक्य नाही. आणि मन कसं मुक्त होईल? येथे 'गोरा' हा उपन्यास एका गुरूवत मार्गदर्शकाची भूमिका बजावतो.

'गोरा' : मनाच्या भिंती भक्कम करणारा प्रवास

१९१० मध्ये प्रकाशित झालेला 'गोरा' हा रवींद्रनाथांचा सर्वोत्कृष्ट उपन्यास आहे – एका तरुणाच्या आंतरिक संघर्षाची कथा, जो धार्मिक, सांस्कृतिक आणि वैयक्तिक ओळखीच्या जंजाळात अडकतो. नायक बिनोय (गोरा) हा ब्राह्मणत्वाच्या कठोर सिद्धांतांचा उपासक आहे, पण त्याच्या रक्तात इंग्रजी संस्कृतीचा मेळ आहे. तो स्वतःला 'हिंदू' म्हणवून घेतो, पण त्याच्या मनात संशयाची बीजे रोवली जातात. उपन्यासातून रवींद्रनाथ दाखवतात की, संकुचित दुभंग – जाती, धर्म, राष्ट्रीयता – हे केवळ बाह्य भिंती नाहीत, तर ते मनातही रुजलेले असतात.

गोराच्या प्रवासात एक महत्त्वाचा क्षण आहे : जेव्हा तो शिप्रा नावाच्या महिलेच्या प्रेमात पडतो, आणि जेव्हा त्याला त्याच्या जन्माची सत्यता कळते – तो खरं तर ख्रिश्चन आहे! हा धक्का त्याच्या मनाला हादरवतो. पण यातूनच मुक्ततेचा उगम होतो. गोरा समजतो की, ओळख ही स्थिर नाही; ती प्रवाह आहे. "मुक्त ज्ञान" ही कवितेतील संकल्पना इथे जिवंत होते. गोरा, सुरुवातीला संकुचित हिंदुत्वाचा प्रचारक, शेवटी एका व्यापक मानवतेच्या दृष्टीने पाहू लागतो. रवींद्रनाथ येथे सांगतात : मनाची मुक्तता ही केवळ नकारात्मक नाही – भीती नसणे – तर ती सकारात्मक आहे : नवीन अनुभव स्वीकारणे, दुसऱ्याच्या दृष्टिकोनातून पाहणे.

'गोरा' मधील बिनोयचा प्रवास आपल्याला शिकवतो की, मोकळेपणा हा एका रात्रीने येत नाही. तो संघर्षातून, संशयातून, आणि प्रेमातून जन्म घेतो. आजच्या काळात, जेव्हा धार्मिक कट्टरता, लिंगभेद, आणि सांस्कृतिक विभाजने समाजाला खाण करत आहेत, 'गोरा' एका आरशासारखं काम करतो. तो विचार पाडतो : आपल्या मनात किती भिंती बांधल्या आहेत? किती 'नारो' (नारळाच्या खोलीप्रमाणे) आपण स्वतःला बंदिस्त केले आहोत? आणि मुक्ततेसाठी, गोरा प्रमाणे, आपल्याला त्या भिंती फोडाव्या लागतील – नाहीतर कवितेतील स्वर्गीय स्वातंत्र्य फक्त शब्द राहील.

मोकळेपणाची वाट : आजच्या समाजासाठी एक आवाहन

रवींद्रनाथांची कविता आणि 'गोरा' हे दोन बाजू आहेत एकाच नाण्याच्या – एका बाजूला आदर्शाचे स्वप्न, दुसऱ्या बाजूला ते साकार करण्याचा मार्ग. मुक्त ज्ञान हे केवळ शाळा-महाविद्यालयांपुरते मर्यादित नाही; ते मनाच्या खुल्या खिडक्या आहेत, ज्यातून नवीन विचार, नवीन संस्कृती, नवीन माणसे शिरू शकतात. संकुचित दुभंगांचा स्पर्श नसलेला समाज हा तेव्हाच शक्य होईल, जेव्हा प्रत्येक व्यक्ती गोरा प्रमाणे स्वतःच्या ओळखीचा पडदा फाडेल.

आज, ९ नोव्हेंबर २०२५ ला, जेव्हा जग महामारीनंतरच्या पुनर्रचनेत, पर्यावरणीय संकटात, आणि डिजिटल विभाजनात अडकले आहे, रवींद्रनाथांचा संदेश अधिक तात्काळ वाटतो. आपण सोशल मीडियावर 'फिल्टर्स' लावून जग पाहतो, पण मनाच्या फिल्टर्स कधी काढणार? मुक्ततेसाठी, आधी आत्मचिंतन हवे. प्रत्येक वाचकाला आवाहन : 'गोरा' वाचा, त्या कवितेचे मूळ बंगाली वाचा, आणि विचारा – माझ्या मनाला भीती शिवतेय का? आणि ती भीती फेडण्यासाठी मी काय करणार?

रवींद्रनाथ म्हणतात, "Let my country awake." पण ते जागरण व्यक्तीपासून सुरू होईल. जिथं मनाला भीती शिवत नाही, तिथंच खरा स्वर्ग उमटेल. आणि तो स्वर्ग, आपल्या हातात आहे – फक्त मोकळेपणा आणावा घ्या.

संदर्भ :

रवींद्रनाथ टागोर, गीतांजली (१९१३) आणि गोरा (१९१०). या साहित्यिक रत्नांमधून प्रेरित.